Bir devralma sözleşmesine eklenen rekabet etmeme, gizlilik ya da çalışan almama hükmü, işlemle doğrudan ilgili ve işlemin uygulanması için gerekli ise “yan sınırlama” sayılır ve Rekabet Kurulunun işleme verdiği izin bu hükmü de kapsar. Bu iki koşulu taşımayan bir hüküm izin kararının koruması dışında kalır ve Kanun’un 4, 5 ve 6. maddelerine göre ayrıca incelenebilir. Çerçeve, Rekabet Kurumunun ilgili teşebbüs, ciro ve yan sınırlamalar kılavuzunun 2026’da güncellenen sürümünün dördüncü bölümünde (45 ile 58. paragraflar arası) çiziliyor. Aşağıda bu bölümün söylediklerini, söylemediklerini ve dizindeki kararlarda yan sınırlamanın nerede arandığını aktarıyoruz. Sözleşmenizdeki bir hükmün bu sınırlar içinde kalıp kalmadığı somut olaya bağlıdır; bunun için bir rekabet hukukçusuna danışmanız gerekir.
Değerlendirmeyi kim yapar
Kılavuzun aktardığına göre 2010/4 sayılı Tebliğ’in 13. maddesinin beşinci fıkrası iki şey söyler. Birincisi, Kurulun birleşme veya devralmaya verdiği izin, işlemin uygulanmasıyla doğrudan ilgili ve gerekli sınırlamaları da kapsar. İkincisi, bir sınırlamanın bu kapsamı aşıp aşmadığını tespit etmek esas olarak işlem taraflarının işidir.
Kılavuz bunun pratik sonucunu da yazar: eskiden her yoğunlaşma kararında yan sınırlamalar tek tek değerlendirilirdi, bu uygulama terk edildi. Kurul kararında yan sınırlamalara hiç değinilmemiş olsa bile izin onları kapsar. Kurul ancak taraflar isterse ve sınırlama kılavuzda ya da önceki kararlarda ele alınmamış yeni bir yön taşıyorsa bu konuda görüş bildirir.
Bunun okuyucu açısından anlamı şu: bir izin kararını okuyup sözleşmedeki rekabet yasağının “onaylandığı” sonucuna varmak mümkün değildir. Karar metninde böyle bir değerlendirme olmayabilir; yükü taşıyan, hükmü yazan taraflardır.
İki ölçüt ve bir tercih kuralı
Kılavuz yan sınırlamayı, yoğunlaşmayla doğrudan ilgili olan ve hem işlemin uygulanabilmesi hem de beklenen etkinliklerin tam olarak sağlanabilmesi için gerekli olan sınırlama diye tanımlar. Her iki ölçüt olayın özelliklerine göre nesnel biçimde ele alınır.
- Doğrudan ilgililik. Sınırlamanın devirle aynı sözleşmede ya da aynı tarihte yazılmış olması yetmez. Asıl işlemle ekonomik olarak yakından ilişkili olmalı ve yeni yapıya sorunsuz geçiş için öngörülmüş olmalıdır.
- Gereklilik. Sınırlama işlemin gerçekleşmesi için zorunluysa ya da onsuz asıl işlemde önemli belirsizlik ve maliyet artışı doğacaksa karşılanır. Değerlendirmede sınırlamanın niteliği kadar süresine ve kapsamına da bakılır.
- En az kısıtlayıcı seçenek. Aynı sonuca götüren seçenekler arasında rekabeti en az sınırlayanın tercih edilmesi gerekir.
Satıcıya rekabet etmeme yükümlülüğü
Kılavuz, satıcının alıcıyla belirli bir süre rekabet etmemesini, devralınan değerin alıcıya tam olarak geçmesinin aracı olarak görür. Gerekçe olarak iki durum sayılır: müşteri çevresinin kazanılması ve devralınan know-how’dan yeterince yararlanılması. Yükümlülüğün yan sınırlama kabul edilmesi için dört boyutta makul düzeyi aşmaması gerekir.
| Boyut | Kılavuzdaki ölçü |
|---|---|
| Süre | Üç yılı aşmayan süreler genel olarak makul; müşteri bağlılığı daha uzun sürüyorsa ya da know-how’ın niteliği gerektiriyorsa daha uzun süre mümkün |
| Konu | Devre konu birimin işlem öncesindeki mal ve hizmetleri; geliştirilmesi büyük ölçüde bitmiş ama henüz pazarlanmamış ürünler de girebilir |
| Coğrafya | Satıcının işlem öncesinde faaliyet gösterdiği bölgeler; yeni bölgeye girmek için yatırım yapılmışsa o bölge de kabul edilebilir |
| Kişi | Satıcı, onunla ekonomik bütünlük oluşturan birimler ve acenteleri; bayiler ve kullanıcılar için getirilen yasak kabul edilmez |
Üç yılı aşan sürelere örnek olarak kılavuz üç eski Kurul kararını dipnotta gösteriyor: 24.11.2005 tarihli 05-79/1088-314, 14.8.2008 tarihli 08-50/741-297 ve 15.4.2009 tarihli 09-15/343-85 sayılı kararlar. Bu sayılarda eğik çizgiden önceki bölüm kararın alındığı Kurul toplantısını gösterir; okuma biçiminin ayrıntısı karar sayısı nasıl okunur yazısında. Üç karar da 2009 ve öncesine ait, yani kılavuzun bu konudaki dayanağı on beş yılı aşkın bir uygulamaya uzanıyor.
Ortak girişimler için kılavuz ayrı bir kural koyar: ana teşebbüslerin ortak girişimle rekabet etmemesine yönelik uzun süreli, hatta süresiz yükümlülükler yan sınırlama sayılabilir. Ortak girişimin hangi koşulda Tebliğ kapsamında bir yoğunlaşma olduğunu tam işlevli ortak girişim yazısında ayrıca anlattık; süresiz yasağın yan sınırlama olarak korunabilmesi için önce işlemin kendisinin izne konu bir yoğunlaşma olması gerekir.
Gizlilik ve çalışan almama
Satıcının devre konu şirketin çalışanlarını istihdam etmemesi ve şirketin ticari sırlarını açıklamaması ya da kullanmaması, kılavuza göre rekabet etmeme yükümlülüğüyle aynı biçimde değerlendirilir. Dolayısıyla bu hükümler için de süre, konu, coğrafya ve kişi bakımından aynı makullük ölçüsü geçerlidir.
Bir istisna var: gizlilik yükümlülüğü know-how’a ilişkinse, bilgi gizli kaldığı ve know-how niteliğini koruduğu sürece açıklamama ve kullanmama yükümlülüğü işlemin asli bir unsuru sayılabilir. Bu, know-how gizliliğinin üç yıllık ölçüye bağlı olmadığı anlamına geliyor; sınırı bilginin gizli kalması belirliyor.
Çalışanlara yönelik hükümler için Kurumun 2024 tarihli iş gücü piyasaları kılavuzu ek bir bakış açısı sunar. Bu kılavuz, kendi ilkelerinin uygun düştüğü ölçüde Kanun’un 7. maddesi kapsamındaki incelemelerde de uygulanacağını belirtir ve yan sınırlama için doğrudan ilgililik ile gerekliliğe ek olarak orantılılık koşulunu arar. Şu hâllerde orantılılığın karşılanmadığı kabul edilir:
- Sürenin açıkça belirlenmemiş olması ya da amaç için zorunlu olandan uzun tutulması,
- Asıl anlaşma için kilit önemde olmayan çalışanların da kapsanması ya da hangi çalışanların kapsandığının belirsiz bırakılması,
- Asıl anlaşmanın uygulandığı coğrafyayı aşan bir yasak getirilmesi,
- Yalnızca bir tarafa yüklenmesi yeterliyken tüm taraflara yüklenmesi.
Aynı kılavuza göre ispat yükü yan sınırlama olduğunu ileri süren taraftadır ve sınırlamanın yazılı olması belirliliği artırır. Yan sınırlama niteliği taşımadığı anlaşılan çalışan ayartmama ve ücret tespiti kısıtlamaları ise amaç bakımından ihlal olarak ele alınır. Bu tür kısıtlamaların devralma dışında, rakipler arasındaki bir anlaşma ya da uyumlu eylem olarak incelendiği kararlar dizinin rekabet ihlali bölümünde yer alıyor.
Tedarik ve alım yükümlülükleri için kılavuz ne söylüyor
Devralma sözleşmelerinde satıcı ile alıcı arasında geçiş dönemi için tedarik ya da alım taahhütleri, lisans hükümleri gibi düzenlemeler de bulunabilir. Mayıs 2026 sürümündeki yan sınırlamalar bölümü bu yükümlülükler için ayrı bir başlık, süre ya da oran öngörmüyor. Bölümde sayısal ölçü olarak yalnızca rekabet etmeme yükümlülüğüne ilişkin üç yıl yer alıyor. Bu nedenle tedarik ve alım yükümlülükleri, kılavuz çerçevesinde ancak genel ölçütlerle tartılabilir: işlemle doğrudan ilgili mi, onsuz işlemde önemli belirsizlik ya da maliyet doğar mı, süresi ve kapsamı gerekenle sınırlı mı, daha az kısıtlayıcı bir seçenek var mı. Bu sorulara verilecek cevap için kılavuz bir rakam sunmuyor; Kurulun önceki kararlarına ve gerekçeli metinlere bakmak gerekiyor.
İki karışıklığa dikkat çekmekte yarar var. Kontrol kavramı kılavuzu, uzun dönemli tedarik anlaşmalarının pay sahipliği veya yöneticilik gibi yapısal bağlarla birleştiğinde fiilî kontrole yol açabileceğini belirtir; bu bir yan sınırlama sorusu değil, işlemin kendisinin kapsamı sorusudur. Aynı kılavuzda geçen “normal şartlarda üç yılı geçmemeli” ifadesi ise ortak girişimin ana şirketlere satış ve alımda bağımlı kalabileceği başlangıç dönemine ilişkindir; rekabet etmeme süresiyle ilgisi yoktur.
Dizinde yan sınırlama izi
20 Ekim 2026 verisine göre dizindeki 501 birleşme ve devralma kararının hiçbirinin konu metninde “yan sınırlama” ya da “rekabet etmeme” sözcükleri geçmiyor. Bu bir veri eksikliği değil, Tebliğ’in sistemiyle uyumlu bir sonuç. Konu metni yalnızca işlemi tanımlar; Kurulun sözleşme hükümlerine dair bir değerlendirmesi varsa bu gerekçeli kararda yer alır ve kılavuza göre Kurul bu değerlendirmeyi zaten yalnızca yeni bir yön taşıyan sınırlamalarda, taraflar isterse yapar. Bir devralmanın yan sınırlamalarına dair bir ipucu arıyorsanız yapılacak iş, ilgili kararın gerekçeli metnini açıp sözleşme hükümlerinin anlatıldığı bölümü okumaktır. Bu metinlerin yayımlanması birleşme ve devralma kararlarında medyan yaklaşık 127 gün sürüyor. Eşiklerin ve ilgili teşebbüs kavramının nasıl işlediği ise bildirim eşikleri yazısında.