Rekabet Kurulu, 4054 sayılı Kanun’un 4. ya da 6. maddesini ihlal eden bir şirkete verilecek cezayı bir oran olarak hesaplar ve bu oranı şirketin nihai karardan önceki mali yılın gayri safi gelirine uygular. Oran dört adımda bulunur: başlangıç oranı, süreye bağlı artırım, ağırlaştırıcı unsurlar, hafifletici unsurlar. Ulaşılan tutar gelirin %10’unu aşarsa %10’a indirilir. Bu yöntem 27.12.2024’te yürürlüğe giren yeni ceza yönetmeliğine ait; Rekabet Kurumu yönetmeliğin nasıl uygulanacağını ayrı bir kılavuzla açıkladı. Aşağıda kılavuzun her adımı, kılavuzdaki örnek hesaplar ve dizinimizdeki bir uzlaşma kararında aynı hesabın nasıl yapıldığı yer alıyor. Bir dosyada hangi oranın çıkacağı Kurulun takdirine bağlıdır; kendi durumunuz için bir rekabet hukukçusuna danışmanız gerekir.
Eski sistemden ne değişti
Kılavuza göre 15.02.2009 tarihli eski yönetmelik yaklaşık 15 yıl uygulandı. Eski sistemde temel oran “kartel” ve “diğer ihlaller” ayrımına göre belirleniyor, her grubun alt ve üst sınırı vardı. Yeni yönetmelik bu ayrımı ve sınırları kaldırdı. Kılavuzun 8 ve 9. paragraflarında sayılan değişiklikler şunlar:
- Temel oran artık ihlalin niteliğine ve rekabet üzerindeki olumsuz etkisine göre belirleniyor.
- Süreye bağlı artırım yıllık basamaklara bölündü, aralıklar kısaldı.
- Ağırlaştırıcı unsurlardaki artırımın alt sınırı kalktı, yalnız üst sınır kaldı.
- Hafifletici unsurlardaki indirimin hem alt hem üst sınırı kaldırıldı.
Birden fazla ihlal varsa her biri için hesap ayrı yapılır ve %10 sınırı her ihlal için ayrı uygulanır (13 ve 16. paragraflar). Kurul ihlal sayısını belirlerken coğrafi ve ürün pazarlarına, davranışların zamansal bütünlüğüne, aynı kararın uygulanıp uygulanmadığına bakar.
Birinci adım: başlangıç oranı
Kurul başlangıç oranını %0 ile %10 arasında belirler (20. paragraf). İki ölçüte bakılır.
Zararın ağırlığı. Zararın sayısal olarak hesaplanması şart değildir. İhlalin ne kadar yoğun uygulandığı, tarafların pazardaki konumu, etkilediği coğrafya ve ürünün niteliği hesaba katılır. Kılavuz, alıcı için vazgeçilmez olan, bütçede büyük yer tutan ya da ekonominin geneli için önemli girdi sayılan ürünleri etkileyen ihlallerde zararın yüksek olacağını yazıyor. Deprem, yangın, pandemi gibi durumlarla mücadeleyi zorlaştıran davranışlar da bu ölçüte girer (23. paragraf).
İhlalin niteliği. Kılavuz “açık” ve “ağır” ihlali ayırıyor. Rakipler arasında fiyat tespiti, müşteri ya da bölge paylaşımı, arz kısıtlaması ve ihalede danışıklı teklif, etkinlik savunmasının kabul edilmediği açık ihlallerdir. Ağırlık ise ihlali yapanın pazar gücüne bağlıdır: pazar payı, marka bilinirliği, patent sahipliği, rakipler için vazgeçilmez bir girdiyi elinde tutup tutmadığı. Kamu hizmeti, sağlık ve çevre sektörleri ile rekabete yeni açılan pazarlar da ağırlığı artırabilir (24 ve 25. paragraflar). İkisi birlikte bulunuyorsa başlangıç oranı yasal üst sınıra yakın belirlenebilir.
İkinci adım: süreye bağlı artırım
Başlangıç oranı ihlalin süresine göre şu kesirlerle artırılır ve sonuç “temel ceza oranı” olur (28. paragraf):
| İhlalin süresi | Başlangıç oranına eklenen |
|---|---|
| Bir yıldan kısa | Artırım yok |
| 1 yıl ve üzeri, 2 yıldan kısa | Beşte bir |
| 2 yıl ve üzeri, 3 yıldan kısa | Beşte iki |
| 3 yıl ve üzeri, 4 yıldan kısa | Beşte üç |
| 4 yıl ve üzeri, 5 yıldan kısa | Beşte dört |
| 5 yıl ve üzeri | Bir katı |
Tam yıl takvim gününe göre sayılır. Kılavuzun örneğinde 25.10.2022’de başlayıp 25.10.2023’te biten bir ihlal tam bir yıl sayılıyor ve beşte bir artırım alıyor (29. paragraf). Yani son günün bir gün önce bitmesi, artırımın hiç yapılmamasıyla sonuçlanabilir.
Üçüncü adım: ağırlaştırıcı unsurlar
Tekerrür. Kurul daha önce bir şirketin 4. ya da 6. maddeyi ihlal ettiğini tespit etmişse ve aynı şirket yeniden ihlal yaparsa temel oran bir katına kadar artırılır. Önceki ihlalin aynı maddeye ilişkin olması gerekmez (34. paragraf). Bir Kurul kararı tekerrüre bir kez esas alındıysa sonraki dosyalarda bir daha kullanılmaz. Önemli bir ayrıntı da şu: önceki karar, idari yargı yürütmesini durdurmadığı ya da iptal etmediği sürece tekerrürde hesaba katılır (35 ve 36. paragraflar).
Takdiri unsurlar. Üç hal için temel oran yine bir katına kadar artırılabilir: ihlalde belirleyici etki (ör. toplantıya liderlik, diğer şirketleri zorlama, talimat ve yaptırım mekanizması kurma), soruşturma kararının tebliğinden sonra ihlale devam etme ve uzlaşma sürecindeki gizlilik yükümlülüğünün ihlali (37 ile 40. paragraflar). Bu üçü birlikte bulunursa tek bir artırım oranı belirlenir.
Tekerrür ile takdiri bir unsur birlikte varsa iki oran toplanır. Kılavuzun örneği: tekerrürden bir kat, takdiri unsurdan yarım kat artırım yapılırsa toplam artırım bir buçuk kattır. Temel oran %2 ise artırım %3, ağırlaştırılmış oran %5 olur (43. paragraf).
Dördüncü adım: hafifletici unsurlar
Yönetmeliğin 7. maddesindeki liste sınırlayıcı değildir ve indirim için alt ya da üst oran yoktur (45 ve 57. paragraflar). Sayılan unsurlar:
- Yerinde incelemeye yasal yükümlülüğün ötesinde yardım etmek (ör. incelemeyi kısaltan teknik imkân sunmak, ilgili ek belgeyi kendiliğinden vermek). Defterleri göstermek ya da istenen kopyaları vermek kanuni zorunluluk olduğu için indirim sebebi sayılmaz.
- İhlale başka şirketlerin zorlamasıyla katılmak.
- İhlale sınırlı katılım, örneğin Kurul müdahalesinden sonra ihlali hemen bırakmak ya da anlaşmayı uygulamaktan kaçınmak.
- İhlal konusu faaliyetin gelir içindeki payının düşük olması. Eski yönetmelikte bu unsur “çok düşük” diye yazılıydı; yeni metin “düşük” diyerek kapsamı genişletti (50. paragraf).
- Gelir içinde yurt dışı satışların bulunması. Bu yeni bir unsur. Kılavuz, ihracatın sağladığı finansal gücün ihlali finanse etmeye yaradığı durumlarda indirimin sınırlanabileceğini de ekliyor (52 ile 54. paragraflar).
Kılavuzun 55. paragrafına göre kamu otoritelerinin teşviki, alıcı gücü, konuyla ilgili yerleşik içtihat olmaması ve mücbir sebep de indirim sebebi sayılabiliyor. 18.04.2024 tarihli 24-19/423-173 sayılı kararda şirketin Kahramanmaraş depreminden etkilenmiş olması indirim sebebi kabul edilmiş. Bu karar dizinimizde de yer alıyor; gerekçesi 28.01.2025’te yayımlanmış.
Kılavuzdaki örnek hesap
Kılavuzun ekindeki birinci tabloda adımlar tek bir varsayımsal dosyada gösteriliyor. Kılavuz bu oranların gösterge olmadığını, yalnız yöntemi anlatmak için seçildiğini açıkça belirtiyor.
| Adım | İşlem | Oran |
|---|---|---|
| Başlangıç | Fiyat tespiti, Kurul takdiri | %6 |
| Süre | 3 yıl 4 ay, beşte üç artırım | %9,6 |
| Ağırlaştırıcı | Tekerrür 1/4 + belirleyici etki 1/4 | %14,4 |
| Hafifletici | Üç unsur için beşte dört indirim | %2,88 |
İkinci tabloda %14,4’e ulaşan bir başka örnekte ceza oranı %10’a indiriliyor; yani üst sınır hafifletici unsurlardan sonra, en sonda uygulanıyor. Aynı tabloda uzlaşma ve pişmanlık indiriminin örnek olarak %10 ve %30 alınıp toplandığı (%40) ve %10,5’lik oranın %6,3’e indiği görülüyor.
Uzlaşma ve pişmanlık indirimi
Kılavuz bu iki indirimin oranını vermiyor; o oranlar ayrı yönetmeliklerde düzenleniyor. Kılavuzun söylediği iki şey var. Birincisi, pişmanlık (aktif işbirliği) ya da uzlaşma indirimi yukarıdaki dört adımla bulunan nihai ceza tutarı üzerinden yapılır. İkincisi, bir şirket hem pişmanlık hem uzlaşma başvurusu yapmışsa iki indirim oranı toplanarak uygulanır (60 ve 61. paragraflar).
Uzlaşmanın gerçekte nasıl işlediğini 25-11/252-131 sayılı karar gösteriyor. Edirne’de üç hazır beton üreticisi hakkındaki soruşturmada eski yönetmelik soruşturma sürerken yürürlükten kalkmış; Kurul, şirketlerin lehine olduğu için yeni yönetmeliği esas almış. Kararın aktardığı Kanun’un 43. maddesine göre uzlaşmada cezada yüzde yirmi beşe kadar indirim yapılabiliyor ve bu dosyada indirim %25 olarak uygulanmış. Hesap şöyle ilerlemiş:
- Başlangıç oranı üç şirket için aynı belirlenmiş; oran kararda gizli tutulmuş.
- İki şirketin ihlali 12.04.2022 ile 03.07.2024 arasına uzandığı için beşte iki artırım yapılmış. Üçüncü şirkette süre 8 ay 24 gün olduğu için artırım yapılmamış.
- Ağırlaştırıcı unsur bulunmamış.
- Hafifletici olarak faaliyetin gelir içindeki payının düşüklüğü, yurt dışı satışlar, ihlale katılımın sınırlı olması ve pazar payının düşüklüğü dikkate alınmış.
- Şirketlerden birinin uzlaşma öncesi cezası 7.209.318,50 TL hesaplanmış, %25 indirimle 5.406.988,88 TL’ye inmiş. Diğer ikisinde tutarlar 5.109.076,74 TL’den 3.831.807,55 TL’ye ve 1.315.176,06 TL’den 986.382,05 TL’ye düşmüş.
Kararda oranlar “(…..)” ile karartılmış, tutarlar açık. Bu, gerekçeli kararlarda sık rastlanan bir durum: oranın kendisi ticari sır kabul edilse de son tutar okunabiliyor.
Dizinde neler görünüyor
20 Ekim 2026 verisine göre dizinimizde 276 rekabet ihlali kararı var. Bunların 122’sinin, yani yaklaşık %44’ünün konu metninde “uzlaşma” geçiyor. Uzlaşma kararlarının gerekçesi medyan yaklaşık 342 günde yayımlanırken, diğer rekabet ihlali kararlarında bu süre yaklaşık 193 gün. Türlere göre güncel süreler gerekçe süresi sayfasında.
Karar tarihi yeni yönetmeliğin yürürlüğe girdiği 27.12.2024 ya da sonrası olan 124 rekabet ihlali kararı var; 34’ünün konusu uzlaşma. Bu kararların hepsinde yeni yönetmeliğin uygulandığını konu metninden söylemek mümkün değil; yukarıdaki örnekte olduğu gibi hangi yönetmeliğin esas alındığı gerekçede yazıyor. Ceza tutarı ise konu metinlerinde neredeyse hiç geçmiyor: 276 kararın yalnızca ikisinde “para cezası” ifadesi var. Tutarı görmek için gerekçeli kararı açmak gerekiyor; karar sayısından PDF’e ulaşmanın yolu karar sayısı yazısında.
Dizinde iki grup karar bu kılavuzun dışında kalıyor ya da onunla ayrıca bağlantılı:
- Usul ihlalleri. Yerinde incelemenin engellenmesi gibi davranışlara ilişkin 15 karar usul ihlali etiketinde. Kılavuz yalnız 4. ve 6. madde ihlallerini kapsıyor (10. paragraf); bu kararlardaki ceza başka bir hükme dayanıyor.
- Yargı sonrası kararlar. Mahkeme bir Kurul kararını iptal ettiğinde Kurul yeniden karar veriyor; dizinde bu türden 19 rekabet ihlali kararı var (yargı sonrası). Kılavuzun dipnotlarında örnek olarak gösterilen beş eski karar, yani 17-39/636-276, 18-44/703-345, 20-04/47-25, 22-55/863-357 ve 23-36/671-227, bu 19 kararın konu metinlerinde iptal edilen karar olarak geçiyor. Kılavuz, iptal edilen bir kararın tekerrüre esas alınamayacağını söylediği için bu yeniden kararlar ileride verilecek cezaların hesabını da etkileyebilir.
Yöneticilere verilen ceza
İhlalde belirleyici etkisi olan yönetici ya da çalışana, şirkete verilen cezanın %5’ine kadar ayrıca para cezası verilebilir; alt sınır yoktur (62. paragraf). Kılavuz belirleyici etkiyi “ihlalin oluşmasında ve/veya sürdürülmesinde vazgeçilmez işlev” diye tanımlıyor: o kişi olmasaydı ihlal gerçekleşemeyecek ya da sürdürülemeyecekse bu koşul sağlanmış sayılıyor (64. paragraf).